Her dilde ve kültürde selamlaşma sözleri vardır. Günün vaktine uygun ve duruma göre insanlar karşılıklı selâmlaşır. Selâm verirken de alırken de iyi dileklerde bulunma ve dua anlamında kalıplaşmış sözler kullanılır. Bu kalıp sözler bir dilin en yaygın kullanılan temel söz varlığından sayılırlar. Zengin bir anlatım gücüne sahip olan Türkçemizde kimi kavramlar dil içi imkânlardan, halk ağzından ve akraba dillerden, canlandırma veya yabancı dillerden çeviri yoluyla adlandırılmış, kimi zaman da uydurma yoluna gidilmiştir. Konuyu çok bilimsel havaya sokmadan açıklamak ve düşüncelerimi sunmak istedim.
Türkiye'de kültürel ortamlara göre Selâmün aleyküm, Merhaba, İyi günler, Hayırlı günler vs ... Sabahleyin "Günaydın, Hayırlı sabahlar..." denirken, daha eski yıllarda "Sabah-ı şerifleriniz hayrolsun!" vb. biçimde ifadesini bulurdu.
Dilde sadeleştirme çalışmaları sırasında "Günaydın" ve "Tünaydın" gibi kalıp sözler dilimize girdi. "Günaydın" yaygın olarak kullanılırken öğleden sonraki karşılaşmalarda büyük gayretlere ve buyruklara rağmen "Tünaydın" tutmadı.
Anadolu'da gün doğmadan dükkânını açan iki komşu esnaf "Selamünaleyküm... Günaydın... Hayırlı sabahlar komşu!" biçiminde kalıp sözlerin hepsini birden söyler. Bunların hepsi duadır ve iyi dileklerdir.
Meseleyi siyasete ya da dini mecraya çekmeden açıklayalım. Lütfen yazının tamamını okumadan pat diye yapılacak yorumlara itibar etmeyeceğimi peşinen söyleyeyim...
Gelelim "Günaydın" ve "Tünaydın"'a...
Bilindiği gibi Türkçemizde "gün" gündüzü, "tün" geceyi ifade eder. "Tün" sözcüğü Türk dil ailesinin hemen hepsinde "gece" anlamındadır. Kırgızcadan örnek vererek açıklamak istiyorum... Kırgızca "Tünüňüz beypil bolsun." Tam çeviri ile "Geceniz huzurlu olsun (İyi geceler)" anlamındadır. Kısa biçimde "Beypil tün" de denmektedir. Günün ortasında "tün" sözcüğüyle bir ilişki sözü (kalıp söz) oluşturmak, İngilizce "Good afternoon" yerine uydurulması doğru olmamış ve tutmamıştır. Kırgızcada "tüne-" fiili de Türkiye Türkçesi ile aynı anlamda kullanılır ancak "tünö-" gecelemek anlamına da gelir. Günaydın karşılığı Kırgızcada "Kutmanduu taň...", gün ortasındaki karşılaşmalarda "Kutmanduu kün" (İyi günler)denir... Veda/esenleşme sözü olarak değil... Veda eden kişi Cakşı kalıňız (Hoşça kalınız). Kalanlar ise gidene "Cakşı barıňız" (Güle güle) der. "Merhaba" karşılığında ise "Salamatsızbı!" (Tam çeviri ile Selamette misiniz?) karşılığında "Salamatçılık/ İyilik sağlık" anlamında cevap verilir.
Türkiye Türkçesinde "Gününüz aydın olsun" cümlesinin eksiltili biçimi "Günaydın" "Tanaydın" olmalıydı ve bir türlü tutmayan ve tutmayacak olan Tünaydın da "Günaydın" olmalıydı". Tan; şafak, fecr ile aynı anlamdadır... Tan teri ağarırken, tan atarken saçılan nur ile başlayan ve güneşin doğmasıyla uyku âleminden yeni bir âleme giriş başlıyor...
Tanaydın ve Günaydın denseydi iyi olurdu ama artık çok geç... Bağlam içinde herkesin bildiğini, anladığını, kavradığını "Sen daha yeni mi fark ettin?" anlamında ve biraz da istihza dolu üslûpla "Günaydııın!" diyerek değişik ses tonlarıyla ifade ederiz. Günaydın artık! Üsküdar'da sabah oldu! "Gününüz aydın olsun" dil ve anlam mantığı içinde kabul görmüştür. Günün ortasında tün (gece) aydın olmayacağı için "tünaydın" yaygınlaşmadı... Kim nasıl isterse öyle dua etsin, öyle selâmlaşsın... "Selamünaleyküm" diyenin selamını almayanlardan, "Günaydın" diyene cevap vermeyene sözümüz olur elbet ama konumuz bu değil...
Sağlık ve esenlik içinde Allah'ın selâmı üzerinize olsun... Gününüz aydın olsun! Azerbaycan Türkçesindeki gibi "Her vaxtınız xeyr!"Hadi bakalım "Her vaktiniz hayr olsun!"
